House Plan बनाने के लिए architect कितनी फीस लेते हैं? Architect fees in India?
- Vidya Bhushan

- Jun 20, 2023
- 4 min read
Updated: Mar 18, 2025
एक architect, House Plan बनाने के लिए कितना फीस लेते हैं? खुद के लिए अगर एक अच्छा घर बनवाना हो तो सबसे पहला खयाल यही आता है की architect / इंजीनियर House Plan बनाने का कितना फीस लेंगे? How much an architect charge as their fees in India? इस article के माध्यम से हम कोशिश करेंगे की architect के फीस से जुड़ी हुई जानकारी और दुविधा को हम आपसे साँझ कर सके।

Architect क्या करता है?
Architect के fees को समझने से पहले आपको यह भी समझना होगा की एक architect आखिर क्या काम करता है। Architects वो एक्स्पर्ट्स होते हैं जिन्हे किसी भी तरह के बिल्डिंग को design करने की बारीकियों का संपूर्ण अनुभव प्राप्त होता है। घर बनवाने के पहले किन बातों का ध्यान रखना चाहिए यह architect से बेहतर कोई नहीं जान सकता। आर्किटेक्ट का काम आपकी जरूरत के हिसाब से एक अच्छा floor plan तैयार करना, उसके interior और exterior को एक अच्छा लुक देना और साथ ही बिल्डिंग से जुड़ी services जैसे civil/structure drawings, electrical drawings और plumbing drawings जैसी detailed बारीकियों को consultants के साथ मिलकर डिजाइन करना भी है। Architects कभी अकेले काम नहीं करते हैं, project के scale के अनुसार वो दूसरे experts (civil engineer, MEP consultants, etc.) के साथ collaborate करते हैं ताकि बिल्डिंग डिजाइन को तरीके से complete किया जा सके।
आर्किटेक्ट जब एक नक्शा बनाते हैं तो इसके साथ ही साथ कई दूसरी भी services हैं जिसे उन्हे tackle करना होता है। चूंकि house building कई प्रक्रियाओं से होकर पूरा होता है जिसमें client और consulting आर्किटेक्ट दोनों को कुछ important स्टेप्स / responsibilities से गुजरना होता हैं, जो निम्न हैं,
जमीन का clear पेपर प्राप्त करना (owner's responsibility)
एक अच्छा आर्किटेक्ट appoint करना (owner's responsibility)
आर्किटेक्ट के साथ डिजाइन फाइनल करना, civil/structure इंजीनियर से structural डिजाइन फाइनल करना, local governing body से approval प्राप्त करना, - Commencement certificate प्राप्त करना, - आर्किटेक्ट के बनाए हुए estimate के आधार पर contractor final करना (आर्किटेक्ट / owner's responsibility)
साइट पर construction का काम शुरू करवाना
Governing body से plinth checking certificate प्राप्त करना
साइट पर structural systems (कॉलम, बीम, etc.) का काम कम्प्लीट करवाना
दीवार, plumbing, electrical और plaster का काम कम्प्लीट करवाना
दरवाजे, खिड़किया, floor tiles, sanitary fittings का काम कम्प्लीट करवाना
घर बनने के बाद house completion certificate प्राप्त करना
सारे NOC's लेने के बाद वाटर सप्लाइ और drainage शुरू करवाना
डिजाइन के अलावा आर्किटेक्ट इन सभी प्रक्रियाओ को भी necessary डॉक्युमेंट्स के साथ clear करवाते हैं।
एक आर्किटेक्ट जब बिल्डिंग डिजाइन करते हैं तो वो आपको कुछ बहुत ही important drawings की set provide करते हैं जिसमें भिन्न-भिन्न प्रकार की technical drawings होते हैं, जिसे देख कर contractor घर बनाता है। ये ड्राविंग्स हैं:
Concept Stage
2D Architectural Floor Plan for all floors
Design iterations if any
Furniture layout
2D/3D designs for interior / exterior
Working Drawings
Architectural working details
Civil / structural drawings
Electrical & plumbing drawings
Site Visits & Coordination
Site inspection & supervision throughout the construction work
Vendor coordination
Appointment of contractor
Coordination with structural consultant
Selection of building materials
Bill checking & clearances
Architect's अपनी fees कैसे निर्धारित करते हैं? How does architect charge their fees in India?
एक आर्किटेक्ट की फीस कई बातों से निर्धारित होती है, जैसे:
Location (मेट्रो या नॉन मेट्रो सिटी / Tier 1/2/3 city)
Experience of architect
Scale of project (प्रोजेक्ट कितना बड़ा या छोटा है)
Architect की involvement
Project Scope (किस तरह की services लेना चाहते हैं)
इन points के आधार पर architects आपसे 3 तरीकों से फीस ले सकते हैं।
Lumpsum basis: इस category में architect आपके project scope के हिसाब से आपको एक fixed या lumpsum amount quote करते हैं। आमतौर पर यह mutual agreement से निर्धारित होता है। इस फीस के अंतर्गत architect आपको कुछ selected services provide करते हैं।
Percentage basis: इस category में architect percentage basis पर पैसा charge karte हैं। यह percentage project cost का 3% - 7% तक हो सकता है। कुछ conditions में यह 8% - 12% भी होता है, खासकर तब जब आर्किटेक्ट काफी experienced हो, या वो काफी famous ho। इसे एक example के द्वारा बेहतर समझ सकते हैं। मान लीजिए आपको 1000 sq.ft. का घर बनवाना है जिसका cost 20 लाख आता है और आर्किटेक्ट आपसे design services के लिए कम से कम 3% चार्ज करता है तो उसकी फीस होगी 60,000 ₹।
Square feet basis: इस category में architect आपसे square feet basis पर पैसा चार्ज करते हैं। Experience और locations जैसे factors के according यह फीस काफी vary करता है। इसे भी तीन category में समझा जा सकता है।
Category A: Concept Planning | Fees: 15₹-30₹ /sq. ft. इस category में आपको आर्किटेक्ट जो services offer करते हैं वो हैं: Concept Plans with 3 revisions, furniture layout और 3D elevation
Category B: Concept & Working drawings | Fees: 30₹-40₹ /sq. ft. इस category में आपको आर्किटेक्ट जो services offer करते हैं वो हैं: Concept Plans with 3 revisions, furniture layout, 3D elevation, electrical, plumbing, civil working drawings & structural drawings
Category C: Complete architectural consultancy | Fees: 90₹-120₹ /sq. ft. इस category में आपको आर्किटेक्ट जो services offer करते हैं वो हैं: Category A + Category B + complete design solution + vendor / contractor coordination + site monitoring & visits.
Conclusion
एक आर्किटेक्ट कि fees कभी fix नहीं होती है। हम इसे किसी bracket में नहीं रख सकते हैं। हम ये तुलना भी नहीं कर सकते हैं कि एक आर्किटेक्ट कम फीस चार्ज कर रहा है तो दूसरा ज्यादा fees क्यूँ चार्ज कर रहा है। आपको इसे समझना होगा कि आर्किटेक्ट की service ek product नहीं है, जिसकी value market के सारे दुकानों में एक जैसी होगी। आर्किटेक्ट का काम technology और creativity का मिश्रण है। और यही वजह है कि experience, location और signature style की वजह से हर आर्किटेक्ट अलग फीस चार्ज करते हैं। इसे ऐसे समझ सकते हैं की अगर कोई मार्केट में नया है और उसका experience कम है तो वह कम fees चार्ज करेगा और अगर कोई काफी experienced है तो वह ज्यादा fees चार्ज करेगा।



rophim dạo này mình thấy nhiều người share nên tò mò vào thử lúc rảnh. Mình chủ yếu xem trải nghiệm thôi chứ không săn phim hot gì. Vào cái là trang hiện danh sách phim khá nhanh, không bị mấy lớp hiệu ứng che màn hình hay bắt đợi lâu nên cảm giác nhẹ nhàng. Bố cục nhìn gọn, kiểu lướt xuống là thấy các khối phim xếp rõ ràng, không bị chữ nghĩa dày đặc làm rối mắt. Mình thử mở trên điện thoại luôn thì thao tác cuộn và bấm chuyển mục vẫn mượt, không bị lag khó chịu. Nói chung dùng vài phút đã thấy dễ làm quen, và phần phân nhóm “phim mới phim hay…
kèo nhà cái chuẩn hôm bữa mình lướt thấy ai đó nhắc nên bấm vào xem thử cho biết thôi. Mình không đọc kỹ nội dung hay ngồi phân tích gì đâu, chủ yếu tò mò xem họ làm giao diện ra sao. Vào cái là thấy trang nhìn khá nhẹ mắt, kiểu chia nội dung thành từng khối rõ ràng nên kéo xuống không bị loạn. Mấy bảng thông tin trình bày theo cột gọn gàng, liếc qua là hiểu ý chính, đỡ phải đọc dài dòng. Mình cũng thích cái menu đặt ngay chỗ dễ thấy, chuyển qua lại vài mục nhanh, không phải tìm vòng vòng. Nói chung cảm giác dùng ổn áp, nhất là cách họ…